قيامت كبرى . قيامت صغرى امرى است واضح و معلوم همان‌طور كه حكما گفته‌اند « من مات فقد قامت قيامته » ( هر كس بميرد قيامتش آشكار گردد ) و بايد دانست كه هر چه در قيامت كبرى و روز محشر است نظير و نمونهء آن در قيامت صغرى ( و دوران پس از مرگ و قبل از ظهور قيامت كبرى ) خواهد بود و نيز بايد دانست كه كليد و مفتاح علم به روز قيامت و معاد خلايق ، معرفت و شناسايى نفس و مراتب او است ( زيرا حقيقت قيامت و معاد ، ظهور سراير و ضماير و اوصاف و احوال نفس است ) و مرگ و رهايى از اين عالم عينا مانند ولادت طفل و رهايى او از شكم مادر است . پس آخرت را با دنيا و سراى نخستين مقايسه كن و درست كن و درست بسنج و معناى آيهء شريفهء « ما خَلْقُكُمْ وَ لا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ » ( نيست آفرينش و برانگيختن شما مگر بسان نفس واحده - سورهء لقمان ، آيهء 28 ) را به خوبى درك كن . « 1 » پس هر كس بخواهد قيامت كبرى و ظهور و تجلى حضرت حق را به صفت وحدت حقيقيه و بازگشت روح اعظم ( يعنى وجود مطلق ) و مظاهر مطلق را به سوى او و فناى كل عالم ( از عناصر و مواليد و مركبات ) و حتى افلاك و املاك ( يعنى قواى منطبعه در آن‌ها ) و ارواح و نفوس را بداند و به مضمون آيهء شريفهء « فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ » ( بىهوش شوند هر آن‌كه در آسمان‌ها و زمين‌اند ، مگر آن‌كه خدا بخواهد . « 2 » ( كه حاكى از فناى كل عالم است ) آگاه گردد ( و بداند كه همگى افراد فريادزنان و صيحه‌كنان از مقابر و منازل دنيوى خويش به ساحت آخرت مىشتابند و همگى به جز آنان كه در نتيجهء سير و سلوك و عبوديت پروردگار قيامت كبرى و مقامات عاليه را در دار دنيا احراز نموده‌اند از وحشت و دهشت قيامت و حضور در پيشگاه عدل الهى نالان و پريشانند ) ، اين چنين كسى بايد در اصول گذشته كه حاكى از توجه و سلوك هر موجود سافلى به جانب موجود عالى و بازگشت هر چيزى به اصل خويش و اثبات حركات طبيعيه و غايات آن و حركات نفسانيه و غايات آن و اتصال نفوس فلكيه به غايات و مقامات عقليه دقت و تأمل كند و همه را از نظر بگذراند و هر كس دربارهء انقلابات و تحولات واقع در اطوار خلقت انسان از آغاز انعقاد نطفه تا زمان تكوين صورت حيوانى و سپس احراز مقام انسانى و نيل به مرتبه عقلانى و ارتقا به مقامات بالاتر نظر و تأمل كند و از طريق برهان و شهود نه از طريق تقليد و شنيدن ، به معنا و حقيقت آيهء شريفهء ( يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ » ( اى انسان تو در راه پروردگارت سخت كوشيده‌اى و او يا حاصل عمل خود را خواهى ديد ) « 3 » واقف و آگاه گردد ( و اين حقيقت را در سير و سلوك و طى درجات و مراتب جسمانى و عقلانى انسان به خوبى دريابد ) . تصديق و ايمان به قيامت كبرى بر وى دشوار نخواهد بود . خداى متعال در قرآن مجيد مىگويد « وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ » ( ميراث آسمان‌ها و زمين براى خداوند است ) « 4 »

--> ( 1 ) ترجمه شواهد ، صص 417 به بعد . ( 2 ) زمر / 68 . ( 3 ) انشقاق / 6 . ( 4 ) آل عمران / 180 .